Çiçek ayınıñ 24-nde, cuma künü, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tamır halqları meseleleri daimiy forumınıñ 25-inci sessiyası çerçivesinde Qırımtatar Resurs Merkezi “Çatışuv şaraitinde tamır halqlarnıñ aqlarını temin etüv” panel munaqaşasını keçirdi. Tedbir Indigenous Media Zone yerinde keçti.
Muzakere vaqtında iştirakçiler barışıq qurucılığı esnaslarında tamır halqlarnıñ rolü ve devamlı ve adaletli barışıqqa irişmek içün qararlarnıñ şekillenmesinde tamır halqlarnıñ iştirak etüviniñ zarurlığını muzakere ettiler.
Cenk ve işğalniñ tamır halqlar üzerindeki tesiri, hususan Qırımnıñ vaqtınca işğal etilmesi, insan aq-uquqlarınıñ muntazam bozuluvı, faallerniñ taqip etilmesi, yarımadanıñ askeriyleştirilmesi ve milliy kimlik içün telükeler şaraitinde tamır qırımtatar halqınıñ vaziyeti ayrı diqqatqa lâyıq oldı.
Tedbir iştirakçileri tamır halqlarnı qorçalamaq içün semereli halqara mehanizmlerni meydanğa ketirmek, halqara meydançıqlarda olarnıñ sesini quvetleştirmek ve barışıq muzakerelerinde ve cenkten soñ ğayrıdan tiklenüvde iştirak etmek kerekligini qayd ettiler.
Panel munaqaşalarınıñ spikerleri:
Eskender Bariyev – Qırımtatar Resurs Merkeziniñ idare reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası
Lüdmıla Korotkıh – Qırımtatar Resurs Merkeziniñ adliyecisi
Adam Kuliyet Ole Lemarka – Tanzaniyadan masayi tamır halqınıñ lideri.
Eskender Bariyev öz çıqışında tamır qırımtatar halqınıñ taqip etilmesiniñ sistematik hususiyetini qayd etti:
“Bugün olğan şeyler tesadüfiy degil. Bu – 1783 senesi кusiye imperiyası tarafından başlanğan, 1944 senesi sovet rejimi tarafından devam etilgen ve 2014 senesi zemaneviy rusiye tarafından yañıdan başlatılğan tamır qırımtatar halqına qarşı ardı-sıra genotsid siyasetiniñ devamıdır.”
O, işğal etilgen Qırımda insan aq-uquqlarınıñ bozuluvı miqyasına dair QRM nezaretiniñ malümatını ketirdi ve olarnıñ muntazamlığını qayd etti:
“Qırımtatar Resurs Merkeziniñ malümatına köre, Qırım işğali vaqtında 10 727 insan aq-uquqlarınıñ bozuluvı qayd etildi, 7 166 insan – qırımtatar halqınıñ vekilleri. Bu – tamır halqını bastırmaq içün etilgen bir siyaset.”
Bariyev siyasiy taqiplerniñ miqyasına diqqat ayırdı:
“Bugün кusiye apishanelerinde 351 siyasiy mabüs tutula, olarnıñ arasında 180 qırımtatardır. Olarnıñ arasında – qadınlar, gençler, qartlar ve saqatlar. Bundan ğayrı, 61 insan öldürildi, 29 qırımtatar hırsızlandı ve olar alâ daa ğayıp olğan sayıla. Bu tek bir vaqia degil, bu bir sistemadır.
Taqipler şahsiy degil de, kollektivtir. Çünki bu taqipler tek faallerge qarşı degil, aynı zamanda kimlik, medeniyet ve siyasiy subyektivlik taşığan halqqa qarşı da etile – Bariyev qayd etti.
Çıqışnıñ ayrı bir bölügi qırımtatar halqınıñ temsiliy institutlarınıñ sualine bağışlandı:
“Qırımtatar Milliy Meclisi – Qurultay tarafından saylanğan, tek bir qanuniy, qırımtatar halqınıñ yekâne vekâletli temsiliy-icra organıdır. Qırımtatar halqına qarşı yapılğan genotsidniñ aqibetlerini yoq etmektir – Meclisniñ esas maqsadı. Buna baqmadan, 2016 senesi rusiye yuqarı makemesi Meclisni “ekstremist teşkilâtı” olaraq tanıp, faaliyetini yasaq etti, bu ise tamır halqınıñ kollektiv aqlarınıñ bozuluvıdır.”
Aynı zamanda o, Ukrayinanıñ Meclisniñ institutsional statusına dair mevamınıñ deñişkenini qayd etti:
“Bugün Ukrayinada Meclis tamır halqınıñ temsiliy organı olaraq resmiy statusını aldı. Bu, onıñ siyasiy ve uquqiy şahsiyeti ve Qırımnen bağlı qararlarnıñ şekillenmesinde iştirak etmesiniñ temelini teşkil ete.”
Soñunda Bariyev tamır halqlarnı barışıq qurucılığı esnaslarına celp etmek kerekligini qayd etti:
“Ukrayina olmadan, Ukrayina aqqında iç bir şey olmaz”, “Ukrayina ve qırımtatar olmadan, Qırım aqqında iç bir şey olmaz” printsipleri, bütün memleketler ve halqara teşkilâtlar tarafından Ukrainada adaletli barışıqnıñ temin etilmesinde qabul etilecek, buna eminim. Qırımtatar Milliy Meclisi bu davalarnıñ subyekti olacaqtır.”
Lüdmıla Korotkıh öz çıqışında global çatışmalar sayısınıñ artması ve olarnıñ çoq taraflı olğanına diqqat çekti:
“Biz silâlı zıddiyetlerniñ artması, devamlı işğaller ve qıyın buhranlarnen belgilengen global vaziyet vaqtında toplaşamız. Bugün zıddiyetlerni\ miqdardı çoqlaşıp, daa çoq devamlı ve daa çoq miqyaslı oldılar.”
Onıñ qayd etkenine köre, tamır halqlar içün cenklerniñ aqibetleri pek zararlı oldı:
“Tamır halqlar strategik müim ya da resurslarğa saip olğan topraqlarda sıq-sıq yerleşe. Neticede, olar, ecdatlarınıñ topraqlarına aqqından marum etilüv, etraftaki müitiniñ askeriyleştirilüvi, mecburiy köçürüv ve qarar aluv esnasından muntazam sürette çetleştirilüvnen qarşılaşalar.
Korotkıh, ayrıca tamır halqlarnıñ barışıqqa irişüvde rolini qayd etti:
Temel halqlar tek çatışmanıñ fedaları degil. Olar – aq-uquqlarnıñ qoruyıcıları, ilimniñ saqlayıcıları ve barışıq qurucılarıdır. Olar zıddiyetlerniñ ögüni aluvda, aralaşuvda ve zıddiyetten soñ ğayrıdan tiklenüvde müim rol oynaylar.
Aynı zamanda, tamır halqlarnıñ zıddiyet tecribesi tek bir regionnen sıñırlanmay. Bütün dünya tamır halqlar cenklerniñ aqibetleri, ekologik basqı, resurslar içün küreş ve qarar aluvdan marum etilüvnen qarşılaşalar.
Adam Kuliyet Ole Lemarka, Afrika regionı baqışını taqdim etip, farqlı halqlar içün umumiy çağıruvlarnı qayd etti:
Biz epimiz bir gezegende yaşaymız ve memleketlerara çatışmalar ve cenklerniñ aynı aqibetlerini köremiz. Hususan Afrikada, devamlı qurğaqlıq, resurslarnıñ qıtlığı ve iklim deñişüvinden sebep olğan zıddiyetlernen küreşemiz.
O, iqtisadiy basqı meselesine ve halqlarnen qarar aluvda iştirak etüv ihtiyacına diqqat çekti:
Em de büyük şirketlerniñ resurslarnı qıdıruvnen bağlı meselelernen qarşılaşamız. Bu sebepten, topraqlarımızda tamır halqlarğa tesir etecek leyhalar amelge keçirilgende, FPIC mehanizmi çalışmaq kerek, böylece insanlar bu leyhalarnıñ medeniy ayatlarına nasıl tesir etecegine dair qararlarda iştirak ete bileler.
Spiker rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı cenkiniñ global tesirini qayd etti:
Ukrainadaki cenk tek ruhiy ceetten degil, aynı zamanda aşayt ceetinden de tesir ete, çünki teminlev zıncırları Afrika qıtasına qadar uzana. Şunıñ içün biz cenkten zarar körgen er kesni, şu cümleden tamır halqlarnı barışıq ve semereli munasebette bulunmağa çağıramız.
Soñunda Lemarke, resurslarnıñ adaletli bölüvi ve insanlar arasında ahlâqnıñ olması içün çağıra edi:
Сermay, gaz ya da faydalı maddeler içün raqiplik yerine faydalarnı bölüşüv mehanizmi olmalı. Biz insaniyetni insaniy yürekke, itibarğa ve er kesniñ tabiatnen barışıq ve ahenk içinde yaşamasına çağıracaqmız.
Muzakere, zıddiyet zonasında tamır halqlarnıñ aqlarını qorçalav tecribesini paylaşmaq içün bir meydançıq oldı ve olarnıñ devamlı barışıq qurulmasında iştirakiniñ müimligini qayd etti.