Çiçek ayınıñ 8-nde, Çarşenbe künü, Ukrayina buhran media merkezinde Qırımtatar Resurs Merkezi 2026 senesiniñ I-nci kvartalında işğal etilgen Qırımda insan aqları bozuluvlarınıñ talilini taqdim etti. Bundan da ğayrı, QRM Herson ve Zaporijjâ vilâyetlerinde insan aqları bozuluvlarınıñ talilini derc etti.
Spikerler arasında:
Eskender Bariev — Qırımtatar Resurs Merkeziniñ idare reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası;
Tetâna Savçuk — Qırımtatar Resurs Merkeziniñ kommunikatsiyalar idarecisi;
Serğiy Osadçıy — Qırım siyasiy mabüsi Oleksandr Osadçıyniñ qardaşı;
Mariya Sizönova — Zaporijjâ vilâyetinden siyasiy mabüs Viktor Bondarenkonıñ qızı;
Olğa Babıç – Herson vilâyetinden siyasiy mabüs Oleksandr Babıçnıñ apayı (onlayn).
Teşkilâtnıñ malümatına köre, esabat müddeti devamında 7 tintüv, 17 yaqalav/tutuluv ve 17 sorğu, sorav ve “subet” qayd etildi. 2026 senesiniñ birinci kvartalında 57 kişi apishanege alındı. İşğalciler tarafından bozuvlarnıñ çoqusı tamır qırımtatar halqınıñ vekillerine qarşı yapıldı. Böyle bir ameliyat yarımadada muntazam şekilde ola.
2026 senesiniñ birinci kvartalında 7 tintüv qayd etildi, 2-si — qırımtatarlarnıñ evlerinde. 2025 senesiniñ aynı devirinde 13 (7), 2024 senesi ise 33 (28) adise qayd etildi. Eskender Bariev, bu köstergiçniñ eksilüviniñ sebebini añlatqanda, bu aqrabalarınıñ tintüvler aqqında vaqıtında haber etmemesinen bağlı olğanını qayd etti. Böyleliknen, bozuvlar tez qayd etilmey, olar tek apishanege alınğan soñ ya da üküm çıqarılğan soñ belli ola.
“2026 senesiniñ birinci kvartalında 17 yaqalanuv qayd etildi, 2-si — qırımtatarlarğa qarşı edi. 2025 senesiniñ aynı müddetinde 38 (12), 2024 senesi ise 41 (18) böyle adise qayd etildi. Qırım sakinleri Rusiyede yasaq etilgen “Hizb ut-Tahrir”, “Yehova şaatları” teşkilâtlarına alâqası bar olğanından şübelenip, casuslıq, devlet hainligi, terroristik maddelerge binaen tutuldı”, — dep Eskender Bariev qayd etti.
2026 senesiniñ birinci kvartalında 57 apishanege aluv adisesi qayd etildi, 18-i — qırımtatarlarğa qarşı edi. 2025 senesiniñ aynı devirinde 36 (21), 2024 senesi ise 43 (25) böyle adise qayd etildi.
“57 adiseden 24-ü — yañı apis aluv adiseleri, 20-si — ükümler, 14-ü — apis müddetiniñ uzatılması oldı. Siyasiy mabüs aqqında tek üküm çıqarılğan soñ belli olğan ya da dava aqqında iç bir malümat berilmegen adiselerniñ sayısı bayağı arttı”, — dep Tetâna Savçuk añlattı.
2026 senesiniñ birinci kvartalında eñ az 23 kere beden ve ruhiy sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine aqqınıñ bozuluvı qayd etildi, 20-si — qırımtatarlarğa qarşı edi. 2025 senesiniñ aynı devirinde 17 (12), 2024 senesi ise 13 (12) adise qayd etildi.
“Şimdi, malümatımızğa köre, saqat olğan 11 Qırım siyasiy mabüsi qayd etildi. Bundan ğayrı, eñ az 28 siyasiy mabüs qart ola. Olar içün cezalar ölüm cezası ola bilir. Amma, kerçekni aytqanda, Rusiye apishanelerinde bulunğan er bir Qırım siyasiy mabüsi, yaramay şaraitte tutulğanı ve şikâyetleri körmemezlikke urulğanı sebebinden sağlıq meselelerinen qarşılaşa”, — dep Tetâna qayd etti.
Teşkilâtnıñ saytında mevcut olğan QRMniñ esabatında sorğular, SİZO ve apishanelerde yaramay tutuv şaraiti, siyasiy mabüslerniñ aqlarınıñ bozuluvı, işğal etilgen Qırımda qanunsız arbiy talimler, teşviqat, Qırım ekosistemasınıñ bozuluvı ve ilâhre aqqında malümat bar.
Bundan ğayrı, zemaneviy kerçeklerge baqqanda, QRM Zaporijjâ ve Herson vilâyetleriniñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında insan aqlarınıñ bozuluvını qayd etmege başladı. 2026 senesiniñ birinci kvartalında QRMniñ İdaresiniñ Reisiniñ qayd etkenine köre, QRM eñ az 2 tutuv, 22 apishanege aluv adisesini qayd etti. Esabatta teşviqat ve diger bozuvlar da aydınlatıldı.
Bu raqamlar ve tendentsiyalar tek isaiyatqa degil de, kerçek insan taqdirine esaslana. Er bir adise — ayrı bir ikâye, bozulğan yaşayış, er kün haberi ve yaqınlarınıñ qaytmasını beklegen qorantalar.
Onıñ içün spikerler arasında üç farqlı bölgeden — Qırım, Herson ve Zaporijjâ vilâyetlerinden — siyasiy mabüslerniñ soy-sopları bar edi. Olar vaqtınca işğal etilgen topraqlarda insan aqlarınıñ bozuluvınıñ qurbanlarını temsil ettiler, ve, umumiy malümatqa baqmadan, olarnıñ ikâyeleri facianıñ kerçek miqyasını ve canlı yüzlerini körmege imkân bere.
Qırım siyasiy mabüsi Oleksandr Osadçıynıñ qardaşı Serğiy Osadçıy çıqışta bulunıp, apishanege alınğanından berli onıñ apishanege alınuvı ve aman-aman bütünley izolâtsiyası aqqında tarif etti.
Onıñ hatırlavlarğa köre, Oleksandr Osadçıy — Kefe sakini, bütün ömrüni Qırımda yaşay ve çalışa edi, ukrayin tarafdarı olıp, yarımadanıñ Ukrayinağa qaytmasını destekley edi. 2023 senesi arman ayında işğalli quvetçiler onı tuttılar, bundan soñ o, qorantasınen bağsız, aman-aman bir yıl devamında izolâtsiyada qaldı. Soñra onı “casuslıq” ve “devlet hainligi”nde qabaatladılar.
Serğiy Osadçıynıñ aytqanına köre, onıñ aqqında ilk haber tek resmiy olmağan bir telefon vastasınen keldi, bundan soñ onı Aqmescit SİZOsında tutqanları belli oldı. Onıñ qayd etkenine köre, bu vaqıt devamında Oleksandrnıñ sağlığı fenalaştı, o pek zayıfladı ve apishanede ağır alda buluna.
O, uquq qorçalayıcılarğa ve siyasiy mabüslerniñ qorantalarına qol tutqanları içün teşekkür bildirdi ve tek umumiy ğayretler qanunsız tutulğan ukrayinalılarnıñ azat etilmesini yaqınlaştıra bilecegini qayd etti.
Serğiy Osadçıy çıqışınıñ soñunda halqara basqını quvetleştirmege ve Kreml mabüsleriniñ azat etilmesi içün çalışmağa çağırdı:
“Anda esirlikte olğan insanlarımıznıñ tek öz qorantaları içün degil de, cemiyet içün de yapacaq şeyleri çoq. Ve Ukrayina içün, onıñ küçü, onıñ abadanlığı içün. Olarnı ne qadar tez azat etsek, Ukrayina o qadar küçlü olur. Bu insanlar aqqında dünya bilmeli, çünki er biriniñ arqasında ayatı, ailesi ve kelecegi bar”.
rf tarafından qanunsız apishanege alınğan papaz ve Berdânsk vilâyetinden kelgen göñülli Viktor Bondarenkonıñ qızı Mariya Sizönova çıqışta bulunıp, babasınıñ — başqalarnı qurtarğan ve özü de işğalli rejimniñ qurbanı olğan insannıñ — ikâyesini tarif etti.
Onıñ qayd etkenine köre, babası 2014 senesinden berli cenk alanından insanlarnı tahliye etmege yardım etken edi, ve tolu miqyaslı istilâ başlanğan soñ işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerini qurtarmağa devam etti, şu cümleden Mariupol ve qomşu meskün yerlerden insanlarnı çıqara edi. Taqip, tintüv ve 2022 senesi ilk apishanege alınmasına baqmadan, o, göñülli olaraq faaliyet yapmağa toqtatmadı. 2024 senesi mayıs ayında onı kene hırsızladılar, soñra ise qanunsız şekilde 22 yılğa üküm ettiler.
Mariya babasınıñ ağır sağlıq vaziyetini ve kerekli tibbiy yardımnıñ yoqluğını qayd etti, bu ise onıñ ayatına telüke doğura.
“Onıñ apishanede yatqan er künü ayatı içün telüke doğura… Bizler daima beklev ve ağrı içinde yaşaymız, ayatımıznı tolusınen yaşap olamaymız, çünki tüşüncelerimiz daima tuvğanlarımıznıñ yanında — esirliktedir”, — dep o qayd etti.
O, babasınıñ ikâyesi biñlernen ikâyelerden biri olğanını bildirip, meseleniñ büyükligini qayd etti, çünki Rusiye Federatsiyası biñlernen ukrayin vatandaşını qanunsız alda tuta. Soñunda Mariya Sizönova Ukrayina akimiyetini ve halqara toplulıqnı bütün vatandaş esirleriniñ azat etilmesi içün daa çoq ğayret köstermege çağırdı:
“Lütfen, soy-soplarımıznıñ azat etilmesine yardım etiñiz. Olar cinayetçi ya da diversantlar degiller. Olar — ocalar, ekimler, papazlar, göñüllilerdir. İnsaniyetsiz şaraitte insaniyetligini saqlağan insanlardır”.
rusiye federatsiyası tarafından qanunsız tutulğan Ğola Prıstan şeeriniñ yolbaşçısı Oleksandr Babıçnıñ apayı Olğa Babıç onlayn çıqışta bulunıp, dört yıldan ziyade sürgen habersizlik, acısı ve aqayınıñ qıdıruvı aqqında tarif etti.
Onıñ içün spikerler arasında üç farqlı bölgeden — Qırım, Herson ve Zaporijjâ vilâyetlerinden — siyasiy mabüslerniñ soy-sopları bar edi. Olar vaqtınca işğal etilgen topraqlarda insan aqlarınıñ bozuluvınıñ qurbanlarını temsil ettiler, ve, umumiy malümatqa baqmadan, olarnıñ ikâyeleri facianıñ kerçek miqyasını ve canlı yüzlerini körmege imkân bere.
Qırım siyasiy mabüsi Oleksandr Osadçıynıñ qardaşı Serğiy Osadçıy çıqışta bulunıp, apishanege alınğanından berli onıñ apishanege alınuvı ve aman-aman bütünley izolâtsiyası aqqında tarif etti.
Onıñ hatırlavlarğa köre, Oleksandr Osadçıy — Kefe sakini, bütün ömrüni Qırımda yaşay ve çalışa edi, ukrayin tarafdarı olıp, yarımadanıñ Ukrayinağa qaytmasını destekley edi. 2023 senesi arman ayında işğalli quvetçiler onı tuttılar, bundan soñ o, qorantasınen bağsız, aman-aman bir yıl devamında izolâtsiyada qaldı. Soñra onı “casuslıq” ve “devlet hainligi”nde qabaatladılar.
Serğiy Osadçıynıñ aytqanına köre, onıñ aqqında ilk haber tek resmiy olmağan bir telefon vastasınen keldi, bundan soñ onı Aqmescit SİZOsında tutqanları belli oldı. Onıñ qayd etkenine köre, bu vaqıt devamında Oleksandrnıñ sağlığı fenalaştı, o pek zayıfladı ve apishanede ağır alda buluna.
O, uquq qorçalayıcılarğa ve siyasiy mabüslerniñ qorantalarına qol tutqanları içün teşekkür bildirdi ve tek umumiy ğayretler qanunsız tutulğan ukrayinalılarnıñ azat etilmesini yaqınlaştıra bilecegini qayd etti.
Serğiy Osadçıy çıqışınıñ soñunda halqara basqını quvetleştirmege ve Kreml mabüsleriniñ azat etilmesi içün çalışmağa çağırdı:
“Anda esirlikte olğan insanlarımıznıñ tek öz qorantaları içün degil de, cemiyet içün de yapacaq şeyleri çoq. Ve Ukrayina içün, onıñ küçü, onıñ abadanlığı içün. Olarnı ne qadar tez azat etsek, Ukrayina o qadar küçlü olur. Bu insanlar aqqında dünya bilmeli, çünki er biriniñ arqasında ayatı, ailesi ve kelecegi bar”.
rf tarafından qanunsız apishanege alınğan papaz ve Berdânsk vilâyetinden kelgen göñülli Viktor Bondarenkonıñ qızı Mariya Sizönova çıqışta bulunıp, babasınıñ — başqalarnı qurtarğan ve özü de işğalli rejimniñ qurbanı olğan insannıñ — ikâyesini tarif etti.
Onıñ qayd etkenine köre, babası 2014 senesinden berli cenk alanından insanlarnı tahliye etmege yardım etken edi, ve tolu miqyaslı istilâ başlanğan soñ işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerini qurtarmağa devam etti, şu cümleden Mariupol ve qomşu meskün yerlerden insanlarnı çıqara edi. Taqip, tintüv ve 2022 senesi ilk apishanege alınmasına baqmadan, o, göñülli olaraq faaliyet yapmağa toqtatmadı. 2024 senesi mayıs ayında onı kene hırsızladılar, soñra ise qanunsız şekilde 22 yılğa üküm ettiler.
Mariya babasınıñ ağır sağlıq vaziyetini ve kerekli tibbiy yardımnıñ yoqluğını qayd etti, bu ise onıñ ayatına telüke doğura.
“Onıñ apishanede yatqan er künü ayatı içün telüke doğura… Bizler daima beklev ve ağrı içinde yaşaymız, ayatımıznı tolusınen yaşap olamaymız, çünki tüşüncelerimiz daima tuvğanlarımıznıñ yanında — esirliktedir”, — dep o qayd etti.
O, babasınıñ ikâyesi biñlernen ikâyelerden biri olğanını bildirip, meseleniñ büyükligini qayd etti, çünki Rusiye Federatsiyası biñlernen ukrayin vatandaşını qanunsız alda tuta. Soñunda Mariya Sizönova Ukrayina akimiyetini ve halqara toplulıqnı bütün vatandaş esirleriniñ azat etilmesi içün daa çoq ğayret köstermege çağırdı:
“Lütfen, soy-soplarımıznıñ azat etilmesine yardım etiñiz. Olar cinayetçi ya da diversantlar degiller. Olar — ocalar, ekimler, papazlar, göñüllilerdir. İnsaniyetsiz şaraitte insaniyetligini saqlağan insanlardır”.
rusiye federatsiyası tarafından qanunsız tutulğan Ğola Prıstan şeeriniñ yolbaşçısı Oleksandr Babıçnıñ apayı Olğa Babıç onlayn çıqışta bulunıp, dört yıldan ziyade sürgen habersizlik, acısı ve aqayınıñ qıdıruvı aqqında tarif etti.
Onıñ qayd etkenine köre, Oleksandr Babıç 2022 senesi saban ayında rusiye arbiy hızmetçileri tarafından hırsızlandı, ve o vaqıttan berli qorantası ile resmiy bağı yoq. Tek soñra QRM onıñ Aqmescit SİZOsında tutulğanı, soñra ise — Taganrogğa etap etilgenini ögrendi. Olğanıñ aytqanına köre, bütün bu vaqıt devamında aqayını resmiy qabaatlavlarsız ve sağlığını bayağı bozğan şaraitte tuta ediler.
“Men aqayımnı dört yıldan berli ne kördim, ne de eşittim. Ne haber, ne ses, ne de bağ bar edi”, — dep o, qorantanıñ tolu malümat izolâtsiyasını qayd eterek, ayttı.
Olğa Babıçnıñ qayd etkenine köre, bütün bu vaqıt devamında qoranta ümüt ve ümütsizlik arasında yaşay, rusiye SİZOsından çıqqan insanlarnıñ tek parça şaatlıqlarını ala, amma adamnıñ alı ya da bulunğan yeri aqqında resmiy tasdıq yoq.
O şunı da qayd etkenine köre, halqara teşkilâtlar, hususan Qızıl Haç Halqara Eyyeti, Oleksandr Babıçnıñ rusiye esirliginde bulunğanını tasdıqladı, bu ise onıñ taqdiri aqqında yekâne resmiy tasdıq oldı.
Üç vatandaş reinesi olğan Oleksandr Babıç, Viktor Bondarenko ve Oleksandr Osadçıynıñ ikâyelerini yekünlep, Eskender Bariev, vaqtınca işğal etilgen topraqlarda insanlarnıñ zorbalıqnen ğayıp oluvı ve “inkommunikado” statusında tutulmasınıñ sistematik hususiyetini qayd etti.
Onıñ aytqanına köre, bu üç vaqianıñ aynı bir örnegi bar: insanlarnı resmen qabaatlamadan hırsızlav, qorantalarınen bağsız devamlı tam izolâtsiya etüv ve bulunğan yerini gizlev. Çoqusı allarda mabüsler aqqında malümat yalıñız resmiy olmağan menbalar ya da diger mabüslerniñ şaatlıqları sayesinde belli ola.
Bariev qayd etkenine köre, “inkommunikado” ameliyatı istisna degil, işğalli qurulışlarğa mesüliyetten qaçmağa imkân bergen, işkence ve insan aqları bozuluvlarınıñ vaqtında qayd etilmesini imkânsız etken, em de köstergiçlerni basqı ve öldürüv içün şarait yaratqan sistematik alet ola.
O şunı da qayd etti, zarar körgenlerniñ episi işğal etilgen topraqlarda insanlarğa yardım etmek, içtimaiy bağlarnı saqlamaq, tahliye teşkil etmek ya da göñülli faaliyetni alıp barmaq içün qaldı. Onıñ aytqanına köre, bu vatandaş faalligi olarnıñ taqip etilmeleriniñ sebebi oldı.
Bariev, qanunsız tutulğan şahıslarnıñ ayatı ve sağlığını saqlamaq imkânlarını arttıra bilecek uquq qorçalayıcı qurulışlar ve halqara teşkilâtlarğa tutuluv aqqında birinci kününden başlap operativ şekilde haber etmek kerekligini qayd etti.
“Biz muntazam sürette, tek adamlarnı degil, topraqlarımıznı da işğalden azat etmek kerekmiz, dep aytamız, çünki işğal cenk cinayetleriniñ ve insan aqlarınıñ bozuluvınıñ esas sebebi ola. Şunıñ içün biz bu topraqlarnıñ azat etilmesi içün elimizden kelgenini yapmalımız. Aynı zamanda, Herson, Zaporijjâ vilâyetleri, Qırım ve diger işğal etilgen topraqlar içün devlet olarnı hatırlağanını, olar içün küreşkenini ve olarnı qaytarmaq içün elinden kelgenini yapqanını köstermek içün işğal altında qalğan insanlarnıñ inancını saqlap qalmaları pek müimdir. Şunıñ içün deñiştirilgenler arasında vatandaşlar olmalı”, — dep o qayd etti.
