Dostlar, kelecekte mustaqil Ukrainada Qırımnıñ statusına dair yazılarımızğa izaatlar yazılğanını köremiz. QMC şimdiki statusını deñiştirmek kerekligi haqqında sıq-sıq aytıla, bazıları ise muhtariyet pek emiyetli olğanını qayd ete. Keliñiz, bu meseleni muzakere eteyik.
Demek, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeheriniñ şimdiki statusı ne vaziyette? Kerçekten, unitar devlette administrativ-territorial muhtaryet olamaz. Faqat Qırım vilãyeti haqqında da laf yürsetemeymiz.
Bir çoqlarnıñ fikrine köre, vilãyet Ukrainada separitizmden qorçalar. Faqat Lugansk ve Donetsk vilãyetleri qorçalamadılar. Demek, mesele başqa.
QRM taqımı Ukraina tamır halqlarnıñ öz-özüni tayin etüv şekli olaraq milliy-territorial muhtariyet qurulmasınıñ emiyetine açıq-aydın urğulay.
Kerçekten, milliy-territorial muhtariyet- Ukraina bütünligini qorumasınıñ yuridik mehanizmi. Ne içün böyle?
Qırım işğalden azat etilgen soñ yarımadada eñ-evelã harbiy memuriyetler, soñra ise harbiy-grajdanlıq memuriyetler qurulacaq. Olar faaliyet köstergence, bu da 10 yıl bile süre bilir, saylavlar keçirmege mümkün olmaz. Amma 10 yıl devamında Qırım ealisi fikrini deñiştirir de, doğru qarar berecegine inanasızmı?
Bu yerde Qırım milliy-territorial muhtariyet yardımcı olur. Aynı böyle muhtariyet yarımadada separatist areketlerden qorçalaycaq bir kefildir. Unitar devletlerde böyle çeşit muhtariyetler sıq rastkele ve öz etnik özgünliginen farq etken region içün hakimiyetniñ merkezleştirilme aleti ola.
Milliy-territorial muhtariyetler temsil organlarınıñ her bir seviyesinde yerlerni közde tuta, yani Ukraina Yuqarı Şurası, QMC Yuqarı Şurasında ve yerli şuralarda qırımtatar tamır halqnıñ temsilcileri içün yerler ayırılacaq. Yerler, ebette, farqlı ola bilir ve munasip qanun tarafından belgilenir. Faqat qarar çıqarğan organlarda qırımtatarlarnıñ kefaletli temsilciligi Ukrainanıñ menfaatına ve bütünligini saqlanılmasına ters kelgen qararlarnı alınmasına yol bermez. Çünki Qırım işğaline qarşılıq kösterilmesiniñ özegi qırımtatarlar olğanını unutmaymız.
Diger emiyetli maddelerden biri – tamır halqlarnıñ temsil organlarından oña tesir ete bilecek qararlarnı çıqarmazdan evel serbest, evelden ve haber etilip alınğan izin printsipiniñ amelge keçirilmesidir. Misal olaraq, 2010 senesi Aqyarda rf Qaradeñiz flotunıñ yerleşme añlaşması uzatılğanında qırımtatar Milliy Meclisinen mesleatta bulunıp, mezkür printsipke riayet etilseydi, her alda rusiye flotu Qırımda 2014 senesi bulunamaz edi. Bu da rusiyelilerge yarımadanı zapt etmege bayağı qıyınlıqlar doğurır edi. Şu sebepten de, keçmişniñ hatalarını ögrenip, kelecekte aynı yañlışlıqlarğa yol bermemelimiz.
Bu sahada kelecegimizni nasıl köremiz?
1. Ukraina Anayasasınıñ X bölügine deñişmeler kirsetildi: Qırım Muhtar Cumhuriyeti Qırım yarımadasınıñ sıñırlarında milliy –territorial muhtariyet- qırımtatar halqınıñ iç öz –özüni tayin etüv haqqınıñ amelge keçirüv şeklidir ve Qırımda Ukraina milliy azlıqlar ve diger tamır halqlarnıñ haqlarını qoruv kefaletidir.
2. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı şurası tarafından qabul etilgen, qırımtatar halqınıñ Qurultayı tarafından desteklengen ve Ukraina Yuqarı Şurası tarafından taqsiqlanğan Anayasası bar;
3. QMH hakimiyet organlarınıñ tamır halqlar haqlarınıñ amelge keçirülivi ve qoruması meseleleri boyunca aktlar tamır halqlarnıñ serbest, aldından alınğan, añlı razılığı ile taqdirlenile.
4. QMH hakimiyet organları ve qırımtatar halqınıñ temsil organlarınıñ aktları halqara huquq, Ukraina Anayasa ve qanunarına ters kelmemeli;
5. QMH Temsil organı QMC Yuqarı Şurasıdır. Deputatları gizli saylav yolunen umumiy, doğru, tegiz saylav haqqı esasında saylanıla.QRM Yuqarı Şurasında Ukraina tamır halqlarnıñ kefaletli temsilciligi terkibinden üçte bir qısmında az teşkil etmemeli ve Ukraina Anayasasını ve tamır halqlarnıñ haqlarını bozğan qararlarnı lãğu etmek haqqına naildir.
6. QRM Yuqarı Şurası öz vazifeleri çerçivesinde Qırım Muhtar Cumhuriyetinde amelge keçirilmesi şart olğan qararlarnı ala.
7. QMC-niñ hakimiyeti- QMC nazirler Şurasıdır. QMC Nazirler Şurasınıñ başı QMC Yuqarı Şurası tarafından qırımtatar Milliy Meclisiniñ teklifi ve Ukraina Prezidentiniñ razılığınen öz vazifesine tayin oluna ya da vazifesinden boşanıla.
8. QMC-nde Ukraina mahkemeleri tarafından hükümler çıqarıla.
9. Ukraina Prezidenti QMC aktlarını ya da qırımtatar temsil organlarınıñ Ukraina Anayasasına ya da Ukraina Qanunlarına ters kelgen aktlarınıñ işini toqtata bile, aynı zamanda Ukraina Anayasa Mahkemesine olarnıñ qanunğa uyğunlığına nisbeten muracaat ete bile.
10. Ukraina tamır halqlarnıñ temsilciligi yerli öz –özüni idare etüv saylav organlarında munasip organ faaliyet köstergen territoriyada Ukraina tamır halqlarnıñ nisbiy miqdarına mütenasip olmalı.