2026 senesiniñ çiçek ayınıñ 25-26 künleri Nyü-Yorkta, 80-den ziyade memleketten kelgen 200-den ziyade delegatnı birleştirgen Tarihiy Ekinci tamır halqlar barışıq qurucılığı meseleleri global sammit keçirilecek. Tamır halqlarnıñ barışıq qurucılığına yanaşuvlarını tanımağa ve saymağa, em de bu yanaşuvlarnı zıddiyet ve ekologik buhranlarğa global cevaplarğa kirsetmege – tedbirniñ maqsatları.
Sammitte Qırımtatar Resurs Merkeziniñ vekilleri iştirak ettiler. Qırımtatar Resurs Merkeziniñ İdare reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev ve Qırımtatar Resurs Merkeziniñ meneceri Zarema Bariyeva zorbalıq, cenklerniñ siyasiy iqtisadiyatı ve insanlarğa ve etraftaki müitke zarar ketirüviniñ talilinen bağlı №8 paneli çerçivesinde çıqış ettiler. Panelniñ moderatorı Toronto universitetiniñ professorı, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tamır halqlarnıñ aqları ekspert mehanizminiñ sabıq yolbaşçısı Şeril Laytfut oldı.
Zemaneviy cenkler daa sıq silâlı çatışmalar degil de, tamır halqlarnıñ kimligini yoq etüv, iqtisadiy resurslarnıñ çıqarılması ve ekosistemlerniñ yoq etilüvi aletleri çıqa – öz çıqışında Eskender Bariyev qayd etti.
“Qırım, cenkniñ tamır halqnıñ toprağını sistematik zorbalıq alanına çevirgeniniñ parlaq bir örnegidir. rusiye Qırımnı vaqtınca işğal etken soñ yarımada arbiyleştirilgen bir zonağa çevirildi. Bu tek insan aqlarınıñ bozuluvı ile degil de, ciddiy ekologik aqibetlerge de ketire”, – dep qayd etti.
Bariyevniñ aytqanına köre, Qırımnıñ arbiyleştirilüvi topraq ve suv resurslarınıñ kirlenmesine, tabiat landşaftlarınıñ yoq etilmesine ve ayatı çeşitlikniñ telükesine ketire, arbiy infrastruktura ise tabiat ve medeniy obyektlerniñ, hususan qırımtatar halqı içün muqaddes olğan topraqlarnıñ yanında yerleşe.
“Tabiiy resurslarnıñ istismarı, qanunsız qazma, topraqlarnıñ yañıdan taqsimlenüvi, Qırımnıñ transnational iqtisadiyat şemalarına, şu cümleden gizli ve cinaiy areketlerge qoşulması da köz ögümizde. Bundan da ğayrı, cenk er vaqıt ealiniñ köçüvi ile beraber kele. Biñlernen qırımtatarı evlerini terk etmege mecbur oldı, bu ise tek gumanitar faciası degil de, tamır halqnıñ kimliginiñ temeli olğan topraqnen medeniy alâqasınıñ ğayıp olması telükesidir – dep qayd etti.
QRM-noñ meneceri Zarema Bariyeva ise, aq qorçalayıcı, medeniyet ve etraftaki müitniñ qorçalavında qabaatlı olğan qadınlar, gençler ve uquq qorçalayıcılarnıñ rolüne diqqat ayırdı.
Dünyadaki ” faal cenk areketleri noqtaları” aqqında aytsaq, olarnıñ çoqusı tamır halqlarınıñ topraqlarında olğanını hatırlamaq kerekmiz. Bu tesadüf degil. Bu, sistemalı zayıflıq ve tarihiy adaletsizlikniñ neticesi”, – dep qayd etti.
Tamır halqları tek çatışmalarnıñ fedaları degil de, tabiat, medeniy miras ve barışıqnıñ qoruyıcılarıdır – Bariyeva qayd etti.
O, halqara toplulıq içün bir sıra tevsiyelerni taqdim etti:
️ Silâlı çatışuvlar, ekologik bozuluv ve tamır halqlarnıñ aq-uquqlarınıñ bozuluvı arasındaki bağnı tanımaq.
️ Cenklerniñ, hususan tamır halqlarınıñ topraqlarında ekologik ve gumanitar aqibetleri içün nezaret ve mesüliyet mehanizmlerini quvetleştirmek.
️ Temel halqlarnı barışıq qurucılığında ortaq olaraq desteklemek, olarnıñ ananeviy bilgilerini ve ameliyatlarını zıddiyetlerniñ ögüni aluv ve cenkten soñ ğayrıdan tiklev ceryanlarına celp etmek.
️ Bu esnaslarnıñ başında turğan tamır halqlarnıñ uquq qoruyıcıları ve faalleriniñ qoruvını temin etmek.
“Telükesizliknen bağlı yanaşuvımıznı yañıdan tüşünmek kerekmiz. Telükesizlik – tek cenkniñ olmaması degil. Em de tabiat, medeniy kimlik ve öz toprağında yaşağan halqlarnıñ aqqınıñ saqlanuvı. Qırımtatar halqı içün bu mücerret munaqaşa degil – bu yaşayış, kimlik ve kelecek meselesi,” – Bariyeva dep yekünledi.