Nyü-Yorkta, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Tamır halqlar meseleleri daimiy forumınıñ 25-inci sessiyası çerçivesinde, “Devletlerara çatışmalar şaraitinde tamır halqlarnıñ aq-uquqlarını temin etüv” mevzusında tedbir keçirildi. Tedbirni Ukrainanıñ BM Daimiy Temsilciligi, Qırımtatar Resurs Merkezi ve Qırımtatar Milliy Meclisi teşkil ettiler.
İştirakçiler, 2014 senesi Qırım işğali başlap, 2022 senesi tolu miqyaslı istilâğa keçken rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı silâlı tecavuzı neticesinde tamır halqlarnıñ aq-uquqlarınıñ bozulğanını muzakere ettiler. Qırımtatar halqınıñ taqip etilüvi, Meclisniñ yasaq etilüvi, Qırımnıñ arbiyleştirüvi, qanunsız seferberlik, grajdanlıq alanınıñ sıqıştıruvı ve cenkniñ insanlarnıñ fizikiy ve ruhiy sağlığına tesiri, şu cümleden infrastrukturanıñ yoq etilüvi, ekologik zarar, işkence, qanunsız tutuv ve tibbiy hızmetlerge sıñırlı irişimge diqqat ayırıldı.
İştirakçiler, devletlerara zıddiyet şaraitlerinde tamır halqlarnıñ öz-özüni belgilev aqqı, işğal şaraitinde olarnıñ temsil organlarınıñ çalışması ve barışıq qurma esnaslarında olarnıñ rolü meselelerini de köterdiler.
Tedbirniñ spikerleri:
Andriy Melnik – Ukrayinanıñ Birleşken Milletler Teşkilâtındaki Daimiy Temsilcisi
Refat Çubarov – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi
Hrıstına Ğayovışın – Birleşken Milletler Teşkilâtında Ukrayinanıñ daimiy temsilcisiniñ muavini
Eskender Bariyev – Qırımtatar Resurs Merkeziniñ idare reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası
Pavlo Sulândziğa – Rusiye tamır halqlarınıñ halqara komiteti (ICIPR)
Lüdmila Korotkıh – Qırımtatar Resurs Merkeziniñ adliyecisi
Munaqaşanıñ moderatorı Lüdmıla Korotkıh, rusiyeniñ Ukrainağa qarşı tolu miqyaslı cenkiniñ başlanğanını ve qırımtatar halqınıñ zemaneviy rusiye istilâsınen qarşılaşqan ve onıñ ögünde turğanını qayd etti. O, insan aqlarınıñ bozuluvlarını ve rusiyeni mesüliyetke çekmekniñ müimligini qayd etti.
“Er bir cinayetni, er bir davanı qayd etmek müim, çünki eminmiz – bir kün rusiyeni Ukrayinanıñ işğal etilgen topraqlarında yapılğan cinayetler içün mesüliyetke çeke bilecekmiz”, – dedi.
Ukrayinanıñ BMT daimiy temsilcisi Andriy Melnik çıqışta bulunıp, 2014 senesi Qırım işğali vaqtında halqara toplulıqnıñ yetersiz qarşılığına diqqat çekti. Onıñ aytqanına köre, o vaqıt vaziyetni körmemezlikke urmaq mümkün olğanına dair yañlış tasavurlar bar edi, lâkin bu, 2022 senesi daa büyük tecavuzğa yol açtı.
İşğal vaqtında, yazıq ki, 2014 senesi rusiye Qırımnı ilhaq etmege tırışqanda, halqara toplulıqnıñ cevabı yeterli degil edi. O vaqıt çoqusı, belki de, Qırım rusiyege ait edi, dep tüşüne edi, ve kimse rusiye işlerine qarışmağa istemey edi, onıñ ileride başqa maqsatları olmaz, dep ümüt ete edi, lâkin bu, 2022 senesi körgenimiz kibi, strategik bir hata edi”, – dedi.
Qırım meselesi devamlı barışıqnıñ elde etilmesi ve rusiye istilâsınıñ ilerideki kerginleşmesiniñ toqtatılması içün müim qala – Melnik qayd etti.
“Biz öz tamırlarımızğa qaytmaq kerekmiz, ve Qırım meselesiniñ çezilüvinden ğayrı, stabil ve devamlı barışıq olamaz. Afsus ki, soñki vaqıtları bu aqqında çoq eşitmegensiñiz, amma bu bizim mevamımızdır”, – dep qayd etti.
Ukrayinanıñ BM Daimiy Temsilcisiniñ muavini Hrıstına Ğayovışın Ukrayinanıñ tamır halqlarınıñ aqlarını qorçalav ve olarnıñ temsilciliginiñ institutsional pekitilüvinen bağlı siyasetini qayd etti.
“Ukrayina tamır halqlarnıñ aq-uquqlarını qorçalavğa qattı ve sadıq. Bu aynıñ başında müim bir adım – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ onıñ temsiliy organı olaraq resmiy tanılması oldı. Bu adım devlet ve tamır qırımtatar halqı arasında ortaqlıq içün küçlü bir institutsional temel yarata”, – dep qayd etti.
O, işğal etilgen Qırımda sistematik basqılarğa da diqqat çekti.
“Qırımnıñ rusiye federatsiyası tarafından devam etken vaqtınca işğali, qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarınıñ bozuluvı ile alâqalı. Qorqutuv, tevqif etilüv, zorbalıqnen ğayıp etüv ve siyasiy sebeplerden taqip etüv tarqalmağa devam ete. Yüzlernen qırımtatarı apishanelerdee qala, Meclis ise, halqara müessiselerniñ qararlarına baqmadan, yasaq olaraq qala”, – Gayovşın dedi.
Qırımtatar Resurs Merkeziniñ idare reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev çıqışta bulunıp, insan aqlarınıñ kütleviy bozuluvlarınıñ esas sebebi işğaldır, rusiyeniñ şimdiki siyaseti ise tarihiy genotsid ameliyatınıñ devamıdır, dep qayd etti.
Bugün olğan şeyler tesadüfiy degil. Bu, 1783 senesi rusiye imperiyası tarafından başlatılğan, 1944 senesi sovet rejimi tarafından devam etilgen ve 2014 senesi zemaneviy rusiye tarafından yañıdan başlatılğan tamır qırımtatar halqına qarşı ardı-sıra genotsid siyasetiniñ devamıdır. 1944 senesiniñ sürgünligi, bütün qırımtatar halqı öz vatanından zorbalıqnen sürgün etilgende, müim bir vaqia oldı”, – dep qayd etti.
O, repressiyalarnıñ sistematik olğanını köstergen QMC monitoring malümatını taqdim etti.
“2017-2025 seneleri işğal etilgen Qırımda 10 727 insan aq-uquqlarınıñ bozuluvı qayd etildi, 7 166 – qırımtatarlarğa qarşı. rusiye apishanelerinde 354 siyasiy mabüs tutula, olardan 181 qırımtatarıdır. Bu – tamır halqını yoq etüvniñ maqsatlı siyaseti” – Bariyev dep qayd etti.
Çıqışını yekünlep, o, halqara toplulıqnı, şu cümleden, sanktsiyalar basqısını quvetleştirmek, halqara mesuliyetlik mehanizmlerini ve siyasiy mabüslerni qorçalamaq içün sistemli areketlerge çağırdı.
Vaqtınca işğal etilgen Qırım qapalı topraqqa çevirildi, halqara nezaret missiyalarınıñ kirişiniñ olmaması ise rusiyeniñ cezasız qalmasını daa da quvetleştire – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qayd etti.
Onıñ qayd etkenine köre, rusiyeniñ siyaseti qırımtatar halqınıñ genotsidiniñ devamıdır ve basqılar, Meclisniñ yasaq etilmesi ve mecburiy mobilizatsiya vastasınen tarihiy vatanından sürgün etilmesine doğrultılğan.
İşğal etilgen Qırımda istilâcı memleketniñ siyaseti 1944 senesi genotsidiniñ doğrudan devamıdır. Siyasiy terror, kütleviy tintüvler, tevqif ve apis etüv, 2022 senesinden başlap – ve mecburiy seferberlik qullanaraq, rusiye işğalci akimiyeti Qırım ealisini mahsus sürette deñiştirmege devam ete. Biz dünyanı qırımtatar halqınıñ küreşi – bar olmaq aqqı içün küreş olğanını añlamağa çağıramız, adaletniñ tiklenmesi içün yekâne yol – Qırımnıñ işğalden azat etilmesi ve qırımtatar halqınıñ Ukrayina terkibinde öz muqadderatını tayin etüv aqqınıñ yerine ketirilmesidir”, – dedi Çubarov.
Pavlo Sulândziğa rusiyeniñ tamır halqlarğa nisbeten sistematik siyaseti, hususan mustaqil teşkilâtlarnıñ yoq etilmesi ve faallerge qarşı repressiyalar aqqında ayttı. O, cenkniñ tamır halqları yaşağan regionlarğa ve aq qorçalayıcılarnıñ kütleviy taqip etilüvine ketirilgen tesirini qayd etti.
“2025 senesine qadar keyfiyetli deñişüv oldı: umumiy siyasiy basqıdan – rusiyeniñ tamır halqlarına qarşı maqsatlı, añlayışlı kütleviy repressiyalarğa. Neticede tevqifler, tintüvler keçirile, faaller ise uquq qoruyıcı faaliyetleri içün terrorist teşkilâtlarında iştirak etüvde qabaatlana”, – dep qayd etti.
O, tutulğan faallerniñ azat etilmesini ve tamır halqlarnıñ halqara qoruvınıñ quvetleştirilmesini talap etti.
Tedbir “Ukrayinanıñ küçlü grajdan cemiyeti – islâat ve demokratiya areketinde” leyhası çerçivesinde İsveç ve Norvegiya tarafından maliye etilgen ІСАР Birliginiñ tarafından idare etilgen “Askold ve Dir” fondunıñ yardımı ile “Qırımtatar resurs merkezi” teşkilâtı tarafından teşkil etildi.