Salı künü, ilk yaz ayınıñ 30-nda, Ukrayina buhran media-merkezinde Qırımtatar Resurs Merkezi “İşğal şaraitinde Qırım qadınları: basqılar ve küreş” adlı matbuat konferentsiyasını keçirdi. Tedbir iştirakçileri Qırım qadınlarınıñ taqip etilüvi, grajdanlarnıñ qanunsız tutulması, rusiyeniñ faalciler ve jurnalistlerni taqip etüvi içün halqara mehanizmlerni qullanuvı, em de qanunsız şekilde apiske alınğan ukrayinlerniñ azat etilmesinde devlet ve grajdan cemiyetiniñ rolü aqqında laf ettiler.
Spikerler:
– Zarema Bariyeva – QRM-niñ meneceri;
– Leniye Umerova – sabıq Qırım siyasiy mabüsi;
– Gülsum Halilova – jurnalist;
– Olena Yağupova – “Serbest arbiyolmağanlar” teşkilâtınıñ tesisçisi.;
– Petro Yatsenko – Arbiy esirlerge munasebet meseleleri boyunca Koordinatsiya ştabınıñ vekili.
Tedbirni Qırımtatar Resurs Merkeziniñ kommunikatsiyalar meneceri Tetâna Savçuk idare etti, o, rusiye federatsiyası 12 yıldan berli işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerine basqı yapmaq içün repressiyalarnı esas aletlerden biri olaraq qullana, qadınlar ise siyasiy taqiplerniñ fedalarıdır, dep qayd etti.
“Bugün repressiyalarnıñ miqyası, rusiye apishanelerinde bulunğan qadınlarnıñ şahsiy ikâyeleri ve halqara toplulıqnıñ qırımlı qadınlarnıñ taqip etilmesine daa çoq diqqat ayırması aqqında laf etemiz”, – dep qayd etti.
Tedbirni açıp, Zarema Bariyeva vaqtınca işğal etilgen Qırımda qadınlarnıñ taqip etilüvi boyunca aktual malümatnı taqdim etti, rusiyeniñ repressiv siyasetiniñ esas tendentsiyaları aqqında tarif etti venenride halqara reaktsiya içün er bir insan aqları bozuluvınıñ qayd etilmesiniñ müimligini qayd etti.
QRM-niñ malümatına köre, işğal etilgen Qırımda 84 qadın cinaiy davalar sebebinden taqip etile. 2026 senesi ilk yaz ayına qadar tahqiqat izolâtorlarında ya da terbiye koloniyalarında bulunğan eñ azdan 60 siyasiy taqip etilgen qadın qayd etildi: 29 qadın – koloniyada, 31 qadın – SİZO-da.
Ekspertniñ aytqanına köre, eñ çoq tutulğan qadınlar devlet satqınlığı (eñ azından 38 vaqia), casuslıq (eñ azından 5 vaqia), Hizb ut-Tahrir davası (eñ azından 4 vaqia), Noman Çelebicihancan adlı batalyon (eñ azından 6 vaqia) ve Yeğova Şaatları (eñ azından 7 vaqia) qabaatlandı.
Qırım siyasiy mabüslerniñ, hususan qadınlarnıñ azat etilmesi meselesi Ukraina ve rusiye arasında er deñişiüv vaqtında prioritetlerden biri olmalı, öz çıqışını yekünlep, Zarema Bariyeva qayd etti.
“Er bir deñişüvniñ terkibine Qırım siyasiy mabüsleri, hususan qadınlar kirmeli”, – dep yekünledi Zarema Bariyeva.
Arbiy esirlerge munasebet meseleleri boyunca Koordinatsiya ştabınıñ vekili Petro Yatsenko devletniñ qanunsız tutulğan grajdanlarnı, hususan qadınlarnı, qaytarmaq içün yapqan işleri aqqında aytıp berdi ve olarnıñ azat etilüvi üzerinde semereli çalışmaq içün qorantalardan aktual malümat aluvnıñ müimligini qayd etti.
“Ukrayin devleti qadınlarnıñ azat etilüvine emiyet bere. Qadınlar ağır yaralanğan ve ağır hastalarnen birlikte birinci sırada bulunalar. Deñişüv ve qaytaruv esnası quvetleşti, bunı köremiz. Arbiy olmağan sakinler da qaytıp keleler. Teessüf ki, istegenimiz qadar çoq degil. Amma iş er seviyede devam ete,” – dep qayd etti o.
Qanunsız tutulğan grajdanlarnı azat etüv semereli iş içün er bir adise ve tutulğan yerler aqqında aktual malümatnıñ alınması pek müimdir, Petro Yatsenko qayd etti.
“rusiye federatsiyası bu malümatnı gizlemek içün er şey etmege baqmadan, biz içün qanunsız tutulğan er kesni ve hususan tutuluv yerlerini bilmek pek müimdir. Bu insanlarnıñ azat etilüvine diqqat etmege imkân bere”, – Koordinatsiya ştabınıñ vekili dep qayd etti.
O, ğayıp olğan ve qanunsız tutulğan ukrayinlerniñ qorantalarını devlet organlarına bütün malümatnı bildirmege çağırdı, çünki bu olarnıñ qaytarıluvı esnasınıñ müim qısmıdır.
Sabıq Qırım siyasiy mabüsi Leniye Umerova qanunsız taqip ve rusiye apishanesinde bulunması aqqında ikâye etti. O, rusiye apishanelerinde qadınlarnıñ tutuv şaraiti ve apishanelerde qalğanlarğa qol tutuv kerekligi aqqında da ikâye etti.
“Menimce, bu vaziyette meni eñ çoq nezaret etken şey – içimdeki inanç, kim olğanımnı bilmek, men ne qıymet taşığanımnı bilmek, şu vaziyette olğanımnı añlamaq – men birinci degilim ve soñki degilim. O qadar adam dayandı, ve men şimdi yıqılmağa aqqım yoq. Bu yaqınlarımnıñ da imandır. Yaqınlarım endi bayağı yaş insanlar olsa, öz-özümni şimdi qırmağa aqqım yoq, çünki bu olarğa tesir ete bile”, – Leniye Umerova dep qayd etti.
Onıñ aytqanına köre, rusiye apishanelerinde qadınlar tek apishaneniñ umumiy meselelerinen degil de, kerekli tibbiy teminlev, gigiyena vastaları ve ruhiy destek olmağanınen bağlı qoşma meselelernen qarşılaşalar.
“Apishaneniñ umumiy meselelerinden ğayrı, qadınlarnıñ mahsus ihtiyacları ve esirlikte rastkelgen meseleleri bar: tibbiy teminlev, gigiyena teminlevi, ruhiy destek. Bu qadınlar aqqında er vaqıt aytmaq kerek, olarnı em global leyhalar, em de ayrı adise-vaqialar vastasınen hatırlatmaq kerek, bu qadınlarnıñ ikâyelerini aytmaq kerek”, – Leniye Umerova dep qayd etti.
Jurnalist Gülsum Halilova işğal etilgen Qırımda vaziyetni aydınlatqan mustaqil jurnalistlerniñ taqip etilüvine diqqat çekti. O, rusiye tarafından cinaiy taqip, halqara qıdıruv mehanizmleriniñ qullanuvı aqqında aytıp, işğal etilgen yarımadada insan aqları bozulması aqqında aqiqatnı aytmağa devam etmek kerekligini qayd etti.
“Er kün ATR telekanalı 24/7 canlı yayında vaqtınca işğal etilgen yarımadada olıp keçken vaqialar aqqında ikâye ete edi: anda insan aqlarınıñ bozuluvı, rusiye işğal akimiyeti Ukraiyna grajdanlarını taqip etüvi, qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvleri keçirile, cinaiy işler uydurılavı. Ve bu er kün canlı yayında keçe edi, men ve telekanalımıznıñ diger jurnalistleri alıp bardıq”, – dedi.
Gülsum Halilovanıñ aytqanına köre, rusiye mustaqil jurnalistlerni sustırmaq içün uydurılğan cinaiy davalarnı ve diger taqip mehanizmlerini qullana, hususan işğal etilgen Qırım tışında.
“rusiye davalarnı uydura ve, yazıq ki, oña zarar ketirgen jurnalistlerni taqip etmek içün çeşit mehanizmlerni qullana. Çünki siz kerçekni aytsañız, bütün bu basqılar aqqında aytsañız, o bunı faktlarnen inkâr etip olamay, çünki o yoq”, – jurnalist dep qayd etti.
O, işğal akimiyeti tarafından Qırımdaki qorantasına yapılğan basqı aqqında da ikâye etti.
“Bir yıldan evel rusiye Qırımdaki evinde tintüv keçirildi. O yerde ailem yaşay – anam, babam, ve rusiye babamnı insultqa oğrattı. Er yıl, yılda bir-eki kere, qorantalarımnıñ evine kelip, qayda olğanımnı soraylar. Ana-babam deyler: “Onı efirde köresiñiz, o Kıyivde. Onı qıdırsañız, Kıyivge barıñız. Amma böyle etip meni soy-soplarım içün qorqutmağa tırıştılar”, – jurnalist dep tarif etti.
“Serbest arbiyolmağanlar” teşkilâtınıñ tesisçisi Olena Yağupova ilk yaz ayıniñ 30-nda Ukraiyn buhran media merkezinde “İşğal şaraitinde Qırım qadınları: basqılar ve küreş” matbuat konferentsiyasınıñ spikerlerinden biri oldı. O, qanunsız esirlikniñ öz tarihını paylaştı, Ukraiyn grajdanlarınıñ rusiye esirliginde tutuluv şaraiti, azat etilgen soñ qarşılaşqan qıyınlıqlar aqqında tarif etti, em de Ukraiyn grajdan rehineleriniñ qaytarıluvı içün küreşte qadınlarnıñ müim rolüni qayd etti.
“Topraqnıñ işğali pek tez, birden, pek sert oldı, başqa bir çare yoq edi. Men Ukraiyna silâlı quvetleriniñ faal arbiy hızmetçisiniñ qadını edim, devlet hızmetçisi edim, vatanıma ant etken edim. FSB hadimleriniñ fikirince, men DRG-ni idare etip, USQ-niñ mevamını aks ettirdim. Kerçekten, er şey sahtelev: silâ qoyulğan, sahte videolar çekilgen, er şey sahtelev,” – dedi o.
Olena Yağupova, rusiye apishanelerinde qadınlarnıñ ağır şaraitine diqqat çekti.
Men bellesem, zayıf olğan kategoriya bu qadınlar, ve olar bu vaziyette eñ çoq zarar köreler. Biz añlaymız, çünki iç bir çare yoq, temizlik yoq, iç bir şey yoq. “Men SİZO yolbaşçısına muracaat etkenimni yahşı hatırlayım: “Apaylar içün gigiyena malzemelerini qaydan almaq mümkün?” – “Qaydan isteysin, al”, – dep cevap berdi.
Onıñ aytqanına köre, cemiyet ve halqara kütleviy aydınlatma onıñ ayatını qurtarmağa yardım etken esas faktor oldı.
“Menim içün bu, ayatımnı qurtarğan bir şey edi. Bu faş olmasa edi, men mında oturmaz edim. Vaziyet lager tışında belli olsa ve başqa bir memleketke yetse, bizni azat eteler”, – dedi o.
Qanunsız taqip etilgenlerni qorçalav semereli iş, yañı basqı adiseleriniñ vaqtında belgilenmesi ve qorantalarnıñ uquq qoruyıcı teşkilâtlar ve devlet müessiselerinen işbirligi olmadan imkânsızdır, soñunda Bariyeva qayd etti.
“Lütfen, bizge haber etiñiz, Ukraiyna devlet organlarına haber etiñiz, aq qorçalayıcılarğa, tanışlarıñızğa, soy-soplarıñızğa, ögrengen bütün davalar aqqında haber etiñiz. Sessiz qalmañız. Ukraiynada er kes öz tecribesinde cenk ne olğanını añlay, şunıñ içün bunı añlatmağa kerekmey. Ukraiynadan tış er kes Ukraiyna ve rusiye arasında devam etken cenk – rusiye-Ukraiyna cenki olğanını ve genotsid olğanını añlamaq kerek,” dep çağırdı Zarema Bariyeva.
Tahlil materialları Fridrih Naumann Azatlıq Fondu Ukraiynadaki Temsilciliginiñ desteginen azırlandı.
