Ukrainada 3 tamır halq bar: qırımtatarlar, qaraylar, qırımçaqlar. Yazıq ki, artıq 10 yıl devamında tamır halqlar cenk şaraitinde yaşamaqtalar. Şundan da ğayrı, rusiye tamır halqlarnıñ vatanları- Qırımnı Ukrainağa ücüm etmek içün harbiy tehnikanı bulundırğan yer olaraq qullana.
İnsan haqlarınıñ bozulması ekseriyetnen tamır halq-qırımtatarlarğa nisbeten kerçekleştirile. Böyle etip, bütün Qırım işğali devrinde siyasiy mahbüs ve cinaiy davalar boyunca taqip etilgenlerniñ sayısı 305 yetti, olardan da 205- qırımtatardır.
Şundan da ğayrı, umumen 2017-2023 seneleri işğal etilgen Qırımda insan haqlarınıñ 9006 bozuluvı qayd etildi, olardan 6365- qırımtatarğa nisbeten.
Bugünde bugün Ukraina kerçekten Ukraina tamır halqlarnıñ qorulması ve inkişaf etilmesi içün elinden kelgenini yapmaqta.
2021 senesi 1 iyülde qabul olunğan ‘Ukraina tamır halqları haqqında’ Ukraina qanunı sayesinde Ukraina öz-özüni tayin etmek haqqı oğrunda küreşken diger dünya tamır halqlar içün örnek olur.
‘Ukraina tamır halqları haqqında’ Ukraina qanunına rf prezidenti Volodimir Putinniñ endişeli qarşılıq kösterilgeninden o qanun ne qadar effektiv olğanını añlamaq mümkün. Çünki mezkür qanunnıñ qabul etilmesi Qırımnı işğalden azat etilmesine taba ciddiy adım olaraq, ‘rus dünyası’ ideologiyasınıñ yoq oluvınıñ başlanğıcı oldı.
Demek ki, Ukraina tamır halqlarnıñ kollektiv haqlarını qorumaq ve amelge keçirmek- Ukraina menfaatındadır. Ne közde tutamız:
1. Ukraina tamır halqlarnıñ öz-özüni tayin etmek haqqı amelge keçirile- Ukraina Anayasasınıñ X qısmına deñişmeler kirsetile- qırımtatar milliy-territorial muhtariyeti yañıdan tiklenile;
2. ‘Ukraina tamır halqları haqqında’ Ukraina qanunı amelge keçirile- Ukraina qanunları ve diger huquqiy aktları mezkür Qanunğa uyğunlaştırıla;
3. Qırım tamır halqlarnıñ temsil organlarınıñ faaliyeti tiklenile, huquqiy statusı belgilene;
4. Ukraina tamır halqlarnıñ haq ve menfaatlarına ait meselelerge dair serbest, evelden alınğan izin printsıpi amelge keçirile;
5. Qırım territoriyasında bulunğan tabiat resurslarnı qullanmaqtan elge keçken sermayeden bir qısmını Ukraina tamır halqlarınıñ ihtiyaclarına sarf etmek haqqı amelge keçirile.
6. Ukraina tamır halqlarnıñ mediası meydanğa ketirile.
7. Tamır halqlarnıñ medeniyeti, tarihı, tiliniñ ögrenilmesini temin etken tasil muessiseleri açıla.
8. Maneviy, diniy, medeniy ürf-adetlerniñ yañıdan tiklenilmesi ve inkişaf etilmesi, maddiy ve maddiy olmağan medeniy mirasnıñ qorulması temin etile.
9. Tarihiy adalet, Qırımnıñ tarihiy toponimleri yañıdan tiklenile, qırımtatar sürgünligine huquqiy cehetten qıymet kesile.
10. Ukraina hakimiyetinde tamır halqlarnıñ temsilciligi pekitile.