Dostlar, Qırımnıñ işğalden azat etilmesine az qaldı, bugün-yarın yarımada Ukrainağa qayta bile. Şunıñ içün de kelecekteki Qırımnıñ modelini yahşı etip tüşünmeli ki, keçmişniñ hatalarını tekrarlamayıq.
Qırımnıñ kelecegi tek geopolitik vaziyetinen degil de, onıñ inkişafınıñ bütün ülke ve halqara cemaatçılıq içün emiyetinen belgilene. Kerçekten, Qırım çeşit saalarda, yani iqtisadiyat, medeniyet, turizm ya da tabiat resurslarında olsun, çoq ileri kete bilecek bir yer.
İqtisadiy cehetten faal ve stabil Qırım bütün Ukrainanı da inkişaf ettire bile. Resurslarnıñ keregi kibi qullanılması yañı iş yerleri ve yatırımlarnıñ celp etilmesini temin eter.
Şundan da ğayrı, Qırım medeniy mirasınıñ saqlanılması Ukrainada medeniyet çeşitligi içün emiyetlidir. Regionnıñ turistik imkãnları seyahat etkenlerni celp etip, medeniy degerliklerniñ almaşuvına yol açar.
Hem de Qırımğa dair meselelerniñ çezilmesi regiondaki stabillik ve havfsızlığı içün esas şartlardan biridir ki, ülkeler arasında işanç ve barışıqnı temin ete bilir.
Demek ki, Qırımtatar Resurs Metkeziniñ taqımı kelecekteki Qırımnıñ modelini nasıl köre?
Kelecekteki Qırım modeli nevbetteki unsurlardan ibaret:
1. Qırımnıñ ukrainizatsıyası(ukrainleştirilmesi);
2. Qırımda insan haqlarınıñ kefaletli qorulması;
3. Ukraina tamır halqlarnıñ kollektiv haqlarınıñ amelge keçirilmesi;
4. Qırım Muhtar Cumhuriyeti – qırımtatar halqınıñ milliy-territorial muhtariyetidir;
5. Qırım- iqtisadiy cehetten ileri ketken ve turistlerni celp etken Ukraina regionı.
I. Qırımnıñ ukrainizatsıyası(ukrainleştirilmesi) şu demektir:
1.Qırımda territoriya ve narrativlerniñ(tariflerniñ) dekolonizatsıya, deimperiyalizatsıya ve dekomunizatsıyası;
2.Qırım ve tamır halqları haqqında aqiqiy tarihşınaslıqnıñ şekillendirme ve inkişaf ettirilmesi;
3. Qırımda huquq Üstünliginiñ yañıdan tiklenilmesi;
4. Ukraina tamır halqlar haqlarınıñ qorulması ve amelge keçirilmesi;
5. ukrain tiliniñ Ukraina devlet tili olaraq hayatnıñ her bir saasında qullanılmasını temin etmek;
6. Qırımda milliy azlıqlar haqlarınıñ qorulması;
7. Ukraina tamır halqlar tilleriniñ saqlanılması ve inkişaf etilmesi, milliy azlıqlar tilleriniñ saqlanılması;
8. Tarihiy adaletniñ tiklenilmesi ve Ukraina medeniy mirasınıñ qorulması;
9.Ukraina milliy muhtariyeti ve territorial bütünligi saqlavınıñ temin etilmesi;
10. Avropa ve avroatlantik integratsıya.
II Qırımda insan haqlarınıñ kefaletli qorulması
1. Hayat, serbestlik ve şahsiy toqunamamazlıq haqqı;
2. İnsan menligine itibar. Hiç kimse işkence, qaba, sert, insan menligini ıncıtqan cezalarğa oğratılanamaz.
3. Yerni deñiştirmek, yaşamaq yerini saylamaq, Ukraina territoriyasını terk etmek serbestligi.
4. Fikir ve söz serbestligi, öz mevam ve noqtainazarlarını serbest ifade etmek haqqı;
5. Dünyabaqış ve din serbestligi;
6. Barışıq toplaşma ve birleşme serbestligi;
7. Mülk qorulması. Öz mülkine, intellektual ve icadiy faaliyetiniñ mahsullarına sahip çıqmaq, olardan faydalanmaq haqqı;
8. Yaşayışına qazanmaq içün saylağan ya da yapmağa razı olğan işte çalışmaq haqqı. İş adamı olmaq haqqı;
9. İçtimaiy qoruma, sağlıqnıñ qorulması, tibbiy yardım ve tibbiy sigorta haqqı;
10. Tasil almaq haqqı.
III Ukraina tamır halqlarnıñ kollektiv haqlarınıñ amelge keçirilmesi
1. Ukraina tamır halqlarnıñ öz-özüni tayin etmek haqqı amelge keçirildi- Ukraina Anayasasınıñ X qısmına deñişmeler kirsetildi- qırımtatar milliy-territorial muhtariyeti yañıdan tiklenildi;
2. ‘Ukraina tamır halqları haqqında’ Ukraina qanunı amelge keçirildi- Ukraina qanunları ve diger huquqiy aktları mezkür Qanunğa uyğunlaştırıldı;
3. Qırım tamır halqlarnıñ temsil organlarınıñ faaliyeti tiklenildi, huquq’iy statusı belgilendi;
4. Ukraina tamır halqlarnıñ haq ve menfaatlarına ait meselelerge dair serbest, evelden alınğan izin printsıpi amelge keçirile;
5. Qırım territoriyasında bulunğan tabiat resurslarnı qullanmaqtan elge keçken sermayeden bir qısmını Ukraina tamır halqlarınıñ ihtiyaclarına sarf etmek haqqı amelge keçirile.
6. Ukraina tamır halqlarnıñ mediası meydanğa ketirildi.
7. Tamır halqlarnıñ medeniyeti, tarihı, tiliniñ ögrenilmesini temin etken tasil muessiseleri açıldı.
8. Maneviy, diniy, medeniy ürf-adetlerniñ yañıdan tiklenilmesi ve inkişaf etilmesi, maddiy ve maddiy olmağan medeniy mirasnıñ qorulması temin etildi.
9. Tarihiy adalet, Qırımnıñ tarihiy toponimleri yañıdan tiklenildi, qırımtatar sürgü nligine huquqiy cehetten qıymet kesildi.
10. Ukrain hakimiyetinde tamır halqlarnıñ temsilciligi pekitildi.
IV Qırım Muhtar Cumhuriyeti-qırımtatar halqınıñ milliy-territorial cumhuriyeti
1. Ukraina Anayasasınıñ X bölügine deñişmeler kirsetildi: Qırım Muhtar Cumhuriyeti Qırım yarımadasınıñ sıñırlarında milliy –territorial muhtariyet- qırımtatar halqınıñ iç öz –özüni tayin etüv haqqınıñ amelge keçirüv şeklidir ve Qırımda Ukraina milliy azlıqlar ve diger tamır halqlarnıñ haqlarını qoruv kefaletidir.
2. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı şurası tarafından qabul etilgen, qırımtatar halqınıñ Qurultayı tarafından desteklengen ve Ukraina Yuqarı Şurası tarafından taqsiqlanğan Anayasası bar;
3. QMH hakimiyet organlarınıñ tamır halqlar haqlarınıñ amelge keçirülivi ve qoruması meseleleri boyunca aktlar tamır halqlarnıñ serbest, aldından alınğan, añlı razılığı ile taqdirlenile.
4. QMH hakimiyet organları ve qırımtatar halqınıñ temsil organlarınıñ aktları halqara huquq, Ukraina Anayasa ve qanunarına ters kelmemeli;
5. QMH Temsil organı QMC Yuqarı Şurasıdır. Deputatları gizli saylav yolunen umumiy, doğru, tegiz saylav haqqı esasında saylanıla.QRM Yuqarı Şurasında Ukraina tamır halqlarnıñ kefaletli temsilciligi terkibinden üçte bir qısmında az teşkil etmemeli ve Ukraina Anayasasını ve tamır halqlarnıñ haqlarını bozğan qararlarnı lãğu etmek haqqına naildir.
6. QRM Yuqarı Şurası öz vazifeleri çerçivesinde Qırım Muhtar Cumhuriyetinde amelge keçirilmesi şart olğan qararlarnı ala.
7. QMC-niñ hakimiyeti- QMC nazirler Şurasıdır. QMC Nazirler Şurasınıñ başı QMC Yuqarı Şurası tarafından qırımtatar Milliy Meclisiniñ teklifi ve Ukraina Prezidentiniñ razılığınen öz vazifesine tayin oluna ya da vazifesinden boşanıla.
8. QMC-nde Ukraina mahkemeleri tarafından hükümler çıqarıla.
9. Ukraina Prezidenti QMC aktlarını ya da qırımtatar temsil organlarınıñ Ukraina Anayasasına ya da Ukraina Qanunlarına ters kelgen aktlarınıñ işini toqtata bile, aynı zamanda Ukraina Anayasa Mahkemesine olarnıñ qanunğa uyğunlığına nisbeten muracaat ete bile.
10. Ukraina tamır halqlarnıñ temsilciligi yerli öz –özüni idare etüv saylav organlarında munasip organ faaliyet köstergen territoriyada Ukraina tamır halqlarnıñ nisbiy miqdarına mütenasip olmalı.
V Qırım-Ukrainanıñ iqtisadiy cehetten ileri ketken ve turistlerniñ diqqatını celp etken regionı.
1. Qırım Ukrainanıñ bir qısmı olaraq, global munasebetler sistemasında emiyetli regiondır.
2. Qırım- Ukrainanıñ cenübiy qapıları, Ukraina tamır halqlarnıñ vatanı, medeniyet ve dinlerniñ yol çatışması, eki deñiz, sıñırsız çöller, dağ-ormanlar ve misilsiz landşaftlarnıñ regionı, turistlerni celp etken meraqlı ve zengin tarih sahibi. Bu da yarımadanıñ çoq milletli ealisi içün komfortlı ve lãyıq yaşayış şaraitlerini temin ete.
3. İqtisadiy saada agrosanayı kompleks, turizm, qayta işletici ve çıqarıcı sanayı , deñiz hocalıq kompleksi inkişaf ete;
4. İçtimaiy saada diqqat merkezinde –insan ve hayatınıñ keyfiyeti.
5. Ukrainada Qırım hocalıq kompleksi sanayı-agrar-naqliy-rekretasıon, kötere ve birer satuv imkãnları olğan çeşiti olaraq tasnif etile.
6. Geosiyaset cehetinden Qırımnıñ esas zenginligi- Avropa ve Asiyanıñ ticaret komunikatsıyalarında elverişli vaziyetidir.( ‘Avropa-Asiya’ yolunda( Büyük ipek yolu misalinde) ve ‘Baltiya-Qara deñiz’);
7. Yañıdan tikletici energiya menbaları inkişaf etile;
8. Etno ve yeşil turizm inkişaf etile;
9. Tamır halqlarnıñ adetiy hocalığı, ayrıca da çayır hocalığı, köy hocalığınıñ ekologik temiz mahsulları inkişaf etile.
Mezkür maddelerniñ her birinen tafsilãtlıca nevbetteki derclerimizden ögrene bilirsiz.