Speech by the Head of the Board of the Crimean Tatar Resource Center, Head of the Department of Legal and Foreign Affairs of Mejlis of the Crimean Tatar People Eskender Bariiev at the meeting of the 20th session of the UN Permanent Forum on Indigenous Issues.
.830_545.jpg)
Sayğılı qardaşlar!
Hürmetli reis! Ağa ve tatalarımız!
‘Qırımda insan haqlarınen bağlı vaziyet’ ve ‘Rusiye tarafından Qırım, Qara ve Azaq deñiziniñ militarizatsıyası’ adlı 2020 senesi OON GA tarafından qabul etilgen rezolütsıyalarnı desteklegen devlet-azalarğa minnetdarlıq bildirem.
Daimiy Forumnıñ tevsiyeleri hükümetler ve tamır halqlar arasında dialog qurulmasına ve tamır halqlarnıñ haqlar bozuvlarınıñ aldını almağa yardım ete.
Yazıq ki, tamır halqlarğa öz destegini bildirgen devletlerden Daimiy Forumnıñ tevsiyelerine riayet etkenler çoq degil.
Rusiye hakimiyeti Qırımda qırımtatar tilini devlet tillerden biri olaraq ‘qabul etse’ de, onıñ qullanma dairesi pek sıñırlıdır. Ana tilinde laf etken hadimlerni işten boşatılğanları da belli.
Qırımda işğalden evel qırımtatar tilinde oqutılğan 15 mektep ve 384 sınıf bar edi. 2021 senesi qırımtatar tilinde oqutılğan 7 mektep, rus ve qırımtatar tilinde 3 mektep ve 119 sınıf qaldı. Bu da Deklaratsıyanıñ 8,13, 14, 21, 22 maddeleriniñ bozuvı sayılır.
1783 senesi Rusiye tarafından Qırımnı işğal etüv zamanında qırımtatar medeniy mirası Qırımdan çıqarıla edi.
2014 senesinden başlap rusiye hakimiyeti Qırım tarihını, şu cümleden mektep dersliklerinde, deñiştire. Tamır halqnıñ temsil organınen añlaşmadan qazuv işleri keçirile, artefaktlar ise Rusiyege çıqarıla. Bu da deklaratsıyanıñ 15 maddesini boza.
‘Yañıdan tiklenüv’ manası ile Bağçasaray tarihiy- medeniy qoruqnıñ ‘Han saray’ yadikãrlıqları yoq etilip, Deklaratsıyanıñ 8, 11,15, 31 maddeleri bozula.
Rusiye hakimiyeti Qırım tabiy resurslarını qanunsız şekilde işletip, Deklaratsıyanıñ 8, 25, 26, 27 maddelerini boza.
Biologik resurslar, faydalı madenler tapılıp çıqarıla. Karyerlerniñ çoqlaşması Qırım landşaftını boza ve qırımtatarlarnıñ ananeviy hocalığına menfiy tesir ete. Özenler qurdı, bir çoq ardıç ormanları ğayıp etildi. Patlavlardan yerli sakinlerniñ evleri yıqıla. Qırımda ‘Tavrida’ yolunıñ qurulması neticesinde 237 biñden ziyade terek ve çalı yoq etildi.
İşğalcılar tarafından içilecek suvnıñ yañlış işletilmesi ve Qırımda rusiyelilerniñ çoqlaşması neticesinde Qırımda gumanitar felãketiniñ ihtimalı arta.
Qırımda Rusiye hakimiyeti arbiy bazalar qura, arbiy tehnikanı kirsete. Muntazam şekilde arbiy talimler keçirile. Bu kibi areketler Deklaratsıyanıñ 29, 30 maddelerini boza.
FSB Qırım tamır halqlarını huquqqoruyıcılarını taqip ete. 2020 senesi devamında 229 tutuqlama, 45 sorğu, 26 tintüv, 199 qırımtatarını hapiske aluv qayd etildi. Bu kibi areketler Deklaratsıyanıñ 12 maddesini boza.
Nevbetteki tekliflerde bulunam:
1. Devlet tarafından taqip etilgen ve Vatanından uzaq yaşamağa mecbur olğan tamır halqlar huquqqoruyıcı ve liderleriniñ qorçalavı boyunca programmalarnı işlep çıqarmaq.
2. Tamır halqlar haqlarını amelge keçirmek içün OON Daimiy Forumınıñ diger halqara teşkilãtlarınen işbirliklerini qaviyleştirmek.
3. Devletlerara konflikt şaraitinde tamır halqlarnıñ havfsızlığını temin etüvi boyunca tevsiyelerni işlep çıqarmaq.
4. Tamır halqlar haqlarınıñ qorçalavı boyunca milliy planları olğan devletlerniñ tecribesinen paylaşmaq.
Diqqatıñız içün sağ oluñız!